Lịch sử của một ánh chớp

Henry James đang được nhắc đến nhiều vì gần đây có bộ phim What Maisie Knew được chuyển thể từ tiểu thuyết của ông. Henry James và Vasily Grossman có mối liên hệ gì?

Cuộc đời Vasily Grossman có nhiều bất công và oan khuất. Life and Fate của ông được xem như Chiến tranh và hoà bình của thế kỷ 20 (ở đó ông ví trại khổ sai của Liên Xô giống như trại tập trung của Phát xít). Còn Everything Flows là bức tranh chân thực nhất về nạn đói ở Ukraina năm 1932-33. Thế nhưng, ông không được biết đến nhiều ở phương Tây vì KGB đã rút ra bài học từ sau sự cố Pasternak.

henr.y james

Những thứ tưởng chừng không ăn nhập lại thể hiện một ký ức siêu kinh

Năm 1957, KGB đau điếng xiểng liểng vì quyển Bác sỹ Zhivago được tuồn ra nước ngoài và xuất bản lần đầu ở Ý. Năm sau đó Pasternak được trao giải Nobel văn học nhưng bị buộc phải từ chối (khiến cuốn này bán chạy như tôm tươi ở Mỹ). Ba năm sau, 1961, rút kinh nghiệm, KGB thủ tiêu luôn bản thảo Life and Fate của Vasily Grossman và quản thúc ông bằng cách: cho đi du lịch Armenia hai tháng và thuê biên tập lại bản dịch một cuốn Hrachya Kochar.

Grossman khi ấy rất khốn quẫn, hôn nhân đổ vỡ, mắc bệnh ung thư, nên đây có thể xem như hình thức hỗ trợ tài chính thay cho việc ông không xuất bản hay cho ai xem bản thảo của mình. Kết quả là phải đến 1980 cuốn sách này mới xuất hiện ở phương Tây, và phải gần 20 năm sau đó, người ta mới dành cho ông một địa vị xứng đáng.

Trong hai tháng ngao du ấy, Grossman cho ra đời một bản thảo khác, đến năm nay mới có bản dịch tiếng Anh: An Armenian Sketchbook. Dịch giả của ông, Robert Chandler, đã làm một chuyến đi đến Armenia và mới đây có một bài viết thú vị trên Financial Times: “Perfection is always simple”.

Grossman đến Armenia trước tiên với tâm thế một người du lịch. Ông biến khung cảnh trước mắt mình thành mối hoà giải những khúc mắc và gãy vỡ trong ông, một người Ukraina gốc Do Thái, cũng đồng cảm với Armenia vì hai dân tộc đều có một lịch sử tang thương và lòng sùng kính kỳ lạ đối với Thánh kinh và sách vở.

Ông kể chuyện đi lang thang ở Yerevan mà mãi không tìm được chỗ tè. (Đúng kiểu thành phố Xô Viết :p). Tình thế ấy khiến ông bắt đầu trở nên phù phiếm. Ông nói, khi người ta lần đầu đến một thành phố lạ, họ giống như một vị thần linh, tự tạo ra trong mình một thế giới mới. (Kinh không? có thể thấy rõ một lý do cho sự thành công hay thất bại của một cuốn du ký, ấy là khả năng “tái tạo”).

Thế Henry James có liên quan gì ở đây? Có một chuyện thế này. Henry James đưa vào tiểu thuyết của mình mối quan tâm rất lớn đến số phận người di cư đến Mỹ quãng những năm 1890-1920 (chủ yếu là người Do Thái ở Đông Âu và người Ý ở Sicily). Chuyện tiếp cận của ông thì ly kỳ lắm, kể sau, nhưng có một lần đang dạo bộ ở New Hampshire, ông gặp một người để hỏi đường. Vì không thấy trả lời, tưởng gã này người Canada, ông hỏi lại bằng tiếng Pháp. Vẫn không thấy trả lời, ông chuyển qua tiếng Ý. Vẫn thấy im lặng, ông mới nói “What are you then?” người ấy trả lời “I’m an Armenian.”

Những phẩm tính của người di cư đã ám ảnh các nhà văn đến nỗi nó trở thành đề tài cho tác phẩm độc đáo của nhà văn Đức W. G. Sebald: The Emigrants. Ông có một thứ triết lý: những thứ tưởng chừng không ăn nhập thực ra lại siêu kinh, vì khi ấy kẻ mang phận sự sắp xếp là ký ức, và bùa mê là vô thức.

Bài viết hay trên Blog

Bởi vậy khi ai đó nói, tôi chẳng biết tôi đang làm cái gì, rất có thể đó là biểu hiện lệch lạc của một ký ức siêu kinh.

Leave a Comment