Tản mạn về Scandal

Thời đại công nghiệp, thị hiếu độc giả cũng dần thay đổi. Người ta để ý đến những mẩu tin ngắn, nóng sốt hơn là thông tin phân tích có chiều sâu. Scandal trở thành một công cụ truyền thông hiệu quả, nhưng cũng không kém phần hiểm nguy. Hệ quả là một số nơi mang tiếng đứng trong hàng ngũ của làng báo chí, chữ nghĩa, vậy mà cứ hở ra là nhao nhao, giống như bầy trẻ con tranh nhau ngồi ở góc chiếu đầu đình.

Tản mạn về Scandal

Càng nhiều người yêu đồng nghĩa với càng nhiều người đố kỵ

Quá tải báo mạng

Ngày nay, người đọc có quá nhiều sự lựa chọn. Mỗi người có thể tự tìm kiếm những kênh thông tin riêng, phù hợp với thị hiếu, nhu cầu và quỹ thời gian của mình. Những ai cần thông tin chuyên sâu vẫn có thể tìm đọc các tạp chí hay trang web chuyên ngành. Thế nhưng, biển cả thông tin dần dần khiến goût đọc của người ta tiệm tiến đến những kênh thông tin bề mặt, miễn là nóng hổi, cập nhật. Thời gian của chúng ta thì hữu hạn, mà có quá nhiều thứ để quan tâm. Giữa ma trận ấy, bản tính tò mò khiến người ta có xu hướng quan tâm đến các nhân vật nổi tiếng, những vụ lùm xùm, gây tranh cãi. Đó là lý do các tạp chí về “sao” của nước ngoài như People, Hello!, Gala vẫn bán chạy, bán đều.

Xét riêng về mặt cập nhật thông tin, báo mạng và truyền thông xã hội ở Việt Nam đã có những bước phát triển nở rộ và nhanh chóng, trái với tình hình đìu hiu và khó khăn của tạp chí và báo giấy. Nếu như số đầu tạp chí còn ít, còn báo giấy thiên về thông tin thời sự chính luận, thì thế giới báo mạng đã phát triển rầm rộ, khai thác mọi ngóc ngách của đời sống, đôi khi có phần quá đà. Nhiều trang mạng đã quên mất việc cân nhắc xem dung lượng “nóng sốt” bao nhiêu là vừa đủ. Số lượng các tít rẻ tiền, câu khách nhiều đến độ cách đây một năm, một nhà văn trẻ ở TP. HCM đã đứng ra chủ biên trang web lacai.org, chuyên tập hợp và bình luận các tít giật gân và dung tục. Lacai.org là một hồi chuông cảnh báo cho văn hoá giật tít và “câu view” vô tội vạ của các trang tin điện tử.

Scandal và hàm nghĩa xấu

Vậy scandal xuất phát từ đâu? Trước tiên, hãy thử truy tìm từ nguyên của nó. Nguyên thuỷ của từ này là skandalon, tiếng Hy Lạp trong Tân Ước, nghĩa là mồi nhử hoặc cạm bẫy dành cho kẻ thù. Về sau, tiếng Latin (scandalum) rồi đến tiếng Pháp (scandale) dùng từ này để chỉ sự bất tín, vô luân hay hành vi báng bổ tôn giáo. Từ xưa đến nay, đã nói đến scandal là người ta hiểu với nghĩa tiêu cực. Thế mà giờ đây, sao thì coi đó là con đường ngắn nhất để gây dựng tên tuổi, còn truyền thông thì coi đó là công cụ hiệu quả để thu hút sự chú ý.

Arnold Schwarzenegger, diễn viên và cựu thống đốc bang California, từng kể câu chuyện về cái tên gốc Áo dài lê thê của mình. Ông nói rằng ai đến Hollywood cũng cố gắng chọn một cái tên đẹp và dễ đi vào lòng người (chẳng hạn như John Wayne – tên toát lên sự mạnh mẽ, gọn gàng, chắc nịch). Bạn bè đặt cho ông cái tên Arnold Strong (Arnold “Mạnh mẽ”) nhưng ông vẫn kiên định giữ tên khai sinh của mình. Ông bộc bạch rằng cái gì cũng có hai mặt, nếu như tên bạn khiến người ta khó khăn để nhớ, thì nó cũng khiến bạn khó khăn để quên. Và ngược lại, cái gì nhanh chóng đập vào tâm trí người ta thì cũng sớm nở chóng tàn.

Vai trò của tính tương tác

Scandal không phải là đến thế kỷ 21 mới xuất hiện. Song, với sự lên ngôi của báo mạng cùng với tác phong của thời đại Internet, scandal ngày càng có tính “tương tác” hơn với công chúng. Tháng 7-2012, chỉ vài giờ sau khi tạp chí US Weekly ở Mỹ đăng tải những bức hình thân mật của Kristen Stewart (khi đó là bạn gái của Robert Pattinson) và đạo diễn Rupert Sanders (đã có gia đình), thông tin này lập tức lan truyền với tốc độ chóng mặt. Trên mạng xã hội, người ta thấy tận mắt những bức hình bắt quả tang một sao nữ Hollywood dan díu với người đàn ông đã có vợ. Nếu như vài năm trước, phải mất nhiều ngày và qua nhiều cái “miệng” lan truyền người ta mới biết Brad Pitt chia tay Jennifer Aniston để cặp kè với Angelina Jolie, thì giờ đây để biết những chuyện như thế chỉ mất vài phút và vài cú nhấp chuột.

Sự phát triển của Internet đã xoá nhoà khoảng cách vật lý giữa công chúng quan sát và bản thân sự kiện, đem lại cho công chúng một “không gian tâm lý” mới. Không gian tâm lý ấy vừa có tính liên đới (“Tôi đã xem hình, xem clip, nên biết tỏ tường vụ việc!”), vừa có tính chất ngoại phạm (“Tôi chỉ xem chứ không can gián. Trang cá nhân của tôi chỉ dành cho bạn bè nên tôi thích bình luận thế nào là quyền của tôi!”). Xét về tâm lý học, không gian tâm lý ấy luôn xuất hiện trong các tình huống thị dâm (voyeristic). Đó cũng là lý do tại sao người thích scandal như thế.

Thị dâm là bản chất ẩn sâu trong mỗi con người. Đó là khi một cá nhân tìm thấy sự hài lòng khi quan sát một đối tượng nào đó mà không có cảm giác mình bị quan sát. Có thể người ta không biểu lộ ra sự hài lòng ấy, nhưng trong thâm tâm là cảm giác hả hê và sung sướng. Tâm lý này gắn liền với một nhu cầu của con người là luôn tìm đến sự cân bằng. Chẳng hạn như một phụ nữ gặp phải những khó khăn trong cuộc sống hôn nhân.Chị ta đọc tin tức về một vụ đánh ghen của sao và nhận thấy nhân vật trong cuộc còn khổ não, tội nghiệp hơn cả mình, nhờ thế chị ta cảm thấy được an ủi và hài lòng hơn với hoàn cảnh.

“Cái nhìn” như là đối tượng nghiên cứu

“Cái nhìn tọc mạch” là đối tượng nghiên cứu muôn thuở của ngành truyền thông, đồng thời cũng là nguồn cảm hứng vô tận cho điện ảnh. Chuyện nhìn lén, tò mò đã xuất hiện trong nhiều phim hài kinh điển như Porky’s (1982), Gregory’s Girl (1981) hay loạt phim thị trường rất ăn khách của Mỹ là American Pie. Một ví dụ tiêu biểu là Rear Window, phim được đánh giá là xuất sắc nhất của đạo diễn Alfred Hitchcock, bậc thầy của dòng phim tâm lý kinh dị. Phim kể về Jeft (James Stewart đóng), một nhiếp ảnh gia bị gãy chân khi tác nghiệp nên phải ngồi ở nhà suốt nhiều tháng ròng. Suốt thời gian ấy, ông nhìn qua cửa sổ để quan sát hàng xóm và nảy sinh lòng nghi ngờ về một vụ giết người ở một nhà nọ. Tò mò luôn là một bản tính của con người và các nhà làm phim đã tận dụng điểm này để tạo ra bầu không khí hồi hộp, căng thẳng trong phim. Thậm chí, người xem còn cảm thấy lo âu như thể sợ mình bị một ai đó bắt gặp.

Cách đây khoảng hai tháng, clip quay “thần đồng” Đỗ Nhật Nam nói chuyện chững chạc như người lớn đã làm nổi lên nhiều luồng tranh cãi trái chiều. Một số báo mạng khai thác triệt để đề tài này, lấy cậu bé 11 tuổi này – người vắng mặt và không thể lên tiếng – làm ngòi nổ cho nhiều cuộc tranh luận nâng tầm quan điểm. Chưa kể đến khía cạnh pháp lý là liệu báo chí có bảo đảm quyền riêng tư và thông tin cá nhân của Nam, còn có vấn đề đạo đức. Đó là cách mà báo chí tường thuật sự việc có thể gây tác hại đến cá nhân người bị đẩy thành trung tâm của sự kiện. Ở đây, cậu bé Nam mới chỉ 11 tuổi, chưa đủ trường thành để tự bảo vệ mình trước truyền thông. Hay nói cách khác, Nam là người “vắng mặt” trong các tranh luận đằng sau clip của cậu.

Một giai nhân của thế kỷ 20, Marilyn Monroe, là ví dụ điển hình cho sộ phận lao đao vì vướng phải nhiều scandal tình ái. Hồng nhan bạc mệnh, cuộc đời nàng không bao giờ yên ổn. Nàng vốn có tuổi thơ khắc nghiệt và gia đình lận đận. James Dougherty, người chồng đầu tiên, chia tay Monroe để đi buôn. Nhà viết kịch lừng danh Arthur Miller cũng rời bỏ cô sau cuộc hôn nhân chóng vánh. Joe Dimaggio thì hay xử sự với nàng bằng cơ bắp như một kẻ vũ phu. Khi hay tin cô mất, Arthur Miller đành ngậm ngùi buông một câu: “Tội nghiệp Marilyn, nhưng dẫu sao nàng vẫn còn một chút may mắn”. Đàn ông, có lẽ vì ghen tỵ với sự nổi tiếng, toàn nói về nàng những điều không tử tế. Và người đời cũng vậy, họ khai thác những chuyện lùm xùm tình ái của Marilyn Monroe ngay cả sau khi nàng mất. Càng nhiều người yêu đồng nghĩa với càng nhiều người đố kỵ. Đó là cơ chế vận hành muôn thuở của chiếc bánh răng scandal trong cỗ máy truyền thông.

Tính hai mặt của scandal

Scandal luôn đồng hành cùng con người trong suốt chiều dài lịch sử, một phần vì nó giúp thoả mãn cái tôi của những người quan sát. Họ có thể thả sức phê phán, chỉ trích, hoặc bảo vệ đến cùng nạn nhân của scandal. Chẳng hạn như khi cựu tổng thống Mỹ Bill Clinton bị phanh phui vụ dan díu với cô phụ tá Monica Lewinsky, nhiều phụ nữ đoan trang và lịch thiệp sẵn sàng lên tiếng bảo vệ cho người họ coi là thần tượng. Những người quan sát được tự do bộc lộ và áp đặt kỳ vọng của mình lên bản thân sự kiện. Đó cũng là lý do vì sao ở thời đại truyền thông xã hội, scandal xuất hiện nhiều hơn bao giờ hết.

Bắt nhịp được xu thế này, những người làm marketing tận dụng sức lan toả của scandal để tạo ra một hiệu ứng đám đông “vừa đủ” và có thể kiểm soát được. Chẳng hạn quyển sách Fifty Shades of Grey khi vừa ra mắt đã bị nhiều người chỉ trích là dâm thư, là sách rác không đáng đọc. Thế nhưng, nó đã trở thành một hiện tượng của ngành xuất bản khi rất nhiều người ở đủ độ tuổi, kể cả những ai hàng ngày ít đọc sách, đã lùng sục tìm mua nó bằng được. Được dịch ở Việt Nam với tên Năm mươi sắc thái, quyển sách cũng tạo được hiệu ứng tương tư. Mặc cho phán xét của báo chí lẫn độc giả, người ta vẫn cứ tìm mua và đây rõ ràng là một thương vụ thành công.

Thế nhưng, khi mà mạng xã hội và báo điện tử đang phát triển ngày một nóng, việc lợi dụng scandal để thu hút dư luận dễ gây ra phản tác dụng. Liệu những bộ ảnh nude có gây được sự đồng cảm nơi người xem khi người ta không tìm thấy gì đằng sau phát ngôn của người trong cuộc, ngoài nhu cầu đánh bóng tên tuổi? Việc khai thác scandal trong hoàn cảnh còn thiếu những chế tài về việc xâm phạm quyền riêng tư đang đặt ra nhiều vấn đề về đạo đức. Các phóng viên, đặc biệt là báo mạng, đang sa đà vào việc khai thác những bi lụy của cuộc sống mà không có sự xác thực và kiểm tra thông tin, khiến các nạn nhân bị đẩy vào vòng xoáy truyền thông mà họ không hề mong muốn.

Bài viết hay trên Blog

Con người ngày nay không hề đói thông tin, mà họ đói những khoảng trống trong dòng thông tin ngồn ngộn ấy. Những tương tác và giao tiếp trên mạng ảo không bao giờ là thực. Người ta thích đọc những thông tin giải trí, điều ấy không xấu. Thế nhưng, điều quan trọng là họ tiếp nhận thế nào để có thái độ sống tích cực trong đời thực. Và dường như đang có một đốm sáng: Khi kinh tế khó khăn và ngày càng cần sự chia sẻ, con người ta đã bắt đầu sống với nhau tử tế hơn.

Leave a Comment